Mam prawdziwą perełkę – pierwszą tak dużą w historii wystawę Évy Gonzalès w Petit Palais w Paryżu. Na ekspozycji „Eva Gonzalès. Parcours d’une artiste libre” można zobaczyć blisko 100 prac: obrazy, pastele i ryciny, a przede wszystkim prześledzić karierę artystki, którą przez ponad sto lat zbyt często sprowadzano do roli „jedynej uczennicy Maneta”.
Spis treści
Petit Palais pokazuje ją znacznie szerzej: jako malarkę, która bardzo wcześnie weszła do paryskiego świata sztuki, korzystała z rad Maneta, ale stopniowo wypracowała własny język, regularnie wystawiała na Salonie i pozostawiła po sobie twórczość zdecydowanie większą niż jej wyjątkowo krótka biografia.
Éva Gonzalès urodziła się w Paryżu w 1847 roku w zamożnej, artystycznej rodzinie. Jej ojciec Emmanuel był pisarzem, dziennikarzem i prezesem Société des gens de lettres, matka Marie Céline Raguet zajmowała się muzyką, a w domu bywała paryska elita literacka i artystyczna. Rodzice wspierali malarskie ambicje córki, co w XIX wieku było zjawiskiem raczej egzotycznym. Gdyby wówczas istniały poradniki dla rodziców, rozdział „Córka chce zostać artystką” prawdopodobnie zaczynałby się od numeru do swatki.
Jedyna oficjalna uczennica Maneta
W 1866 roku Gonzalès rozpoczęła naukę w pracowni Charles’a Chaplina, popularnego portrecisty prowadzącego atelier dla kobiet, w którym uczyła się również Mary Cassatt. Po mniej więcej półtora roku postanowiła się usamodzielnić, a w lutym 1869 roku, dzięki Alfredowi Stevensowi, poznała Édouarda Maneta. Ten przyjął ją jako swoją jedyną formalną uczennicę. Przy takim stosunku liczby uczniów do nauczyciela nawet najbardziej elitarne szwajcarskie szkoły z internatem wyglądają jak przepełnione podstawówki.
Na wystawie zobaczymy prace wszystkich trzech artystów, między innymi portret Gonzalès przy fortepianie namalowany przez Stevensa. Manet niemal natychmiast rozpoczął z kolei pracę nad jej własnym portretem. Malował go długo, ukończył w marcu 1870 roku i w tym samym roku pokazał na Salonie. Przedstawił Gonzalès przy sztalugach w swoim atelier – jako artystkę, choć oczywiście również jako piękną kobietę. XIX wiek lubił mieć jedno i drugie, byle to drugie było bardziej widoczne.
Gonzalès zadebiutowała na Salonie również w 1870 roku. Dziś wymienia się ją obok Berthe Morisot, Mary Cassatt i Marie Bracquemond wśród najważniejszych kobiet związanych z kręgiem impresjonizmu, choć sama nigdy nie przystąpiła do grupy i – podobnie jak Manet – nie brała udziału w wystawach impresjonistów. Regularnie próbowała swoich sił w oficjalnym Salonie.
Jeśli chcecie zobaczyć szerszy kontekst Maneta i jego epoki, pisałam o nim również w tekście o kolekcji Musée d’Orsay, gdzie oczywiście pojawia się jego „Olimpia”, do której Gonzalès będzie później świadomie nawiązywać.
Od Maneta do własnego stylu
Zaskoczyło mnie, jak wyraźnie we wczesnej twórczości Gonzalès widać wpływ Maneta – w kompozycji, kontrastach i doborze tematów. Na wystawie zestawiono między innymi „Chłopca obierającego gruszkę” Maneta z „Dziewczyną z czereśniami” Gonzalès. Można również zobaczyć fotografię artystki podczas pracy nad „Małym żołnierzem”, obrazem bardzo mocno zakorzenionym w twórczości mistrza.
Zachowała się korespondencja Maneta z Gonzalès i jej przyszłym mężem Henrim Guérardem, a jeden z listów malarz ozdobił ich portretami. Fryzurę i zarost Guérarda uchwycił z taką precyzją, że brakuje tylko informacji, do którego barbera chadzał.
Z czasem Gonzalès coraz bardziej odchodziła od stylu nauczyciela. Manet sam pisał jej o sukcesach i przyznawał, że coraz mniej potrzebuje jego wskazówek. W epoce, w której stwierdzenie, że kobieta „maluje jak mężczyzna”, uchodziło za komplement, było to całkiem spore osiągnięcie. Mężczyźni najwyraźniej byli wtedy jednostką miary talentu. Coś jak metr, tylko z wąsami.
Podczas wojny francusko-pruskiej w 1870 roku Éva wraz z matką i siostrą schroniła się w Dieppe w Normandii. Do tego regionu wracała później wielokrotnie. Na jej coraz jaśniejszych obrazach pojawiały się plaże, wydmy, łodzie, klify i członkowie rodziny. Klimat jak u impresjonistów, od których malarka tak się odżegnywała. Dzisiaj powiedzielibyśmy, że Gonzalès i Monet mieli bardzo podobny algorytm. Petit Palais poświęca jej normandzkim pejzażom osobny wątek wystawy.
Ulubioną modelką Évy była młodsza siostra Jeanne, która wcielała się na jej obrazach w najróżniejsze postacie. Artystka malowała różne bohaterki z tą samą twarzą, niezależnie od stroju, fryzury czy sytuacji. Gdyby Éva malowała „Ostatnią wieczerzę”, przy stole jak nic siedziałoby trzynaście Jeanne.
„W loży” i skomplikowana jak metro w Paryżu sieć powiązań
Gwiazdą wystawy jest oczywiście „W loży Théâtre des Italiens” z 1874 roku. Obraz odrzucono na Salonie, a publicznie pokazano go dopiero kilka lat później. Gonzalès przedstawiła na nim swoją siostrę Jeanne i Henriego Guérarda, przyszłego męża. Widać tu zarówno wpływ Maneta, jak i całą modę epoki na malowanie nowoczesnych kobiet w teatrach i lożach, obecną również u Renoira, Morisot czy Cassatt. W „Loży” jest też coś z „Olimpii” Maneta, szczególnie w potraktowaniu kwiatów. Porównajcie sobie obie flory.
Henri Guérard był grafikiem, malarzem i ważną postacią paryskiego środowiska artystycznego. W 1879 roku poślubił Évę, a Manet był jednym ze świadków ślubu. Guérard wykonywał grafiki dla Maneta, ilustrował książki ojca Gonzalès, a także przenosił na ryciny obrazy żony, dzięki czemu jej prace mogły docierać do większej publiczności.
Oboje fascynowali się sztuką japońską. Na wystawie bardzo lubię wachlarze Guérarda – zwłaszcza te z kotem pijącym mleko i psem Azorem. Swoją drogą o szalejącym wówczas japonizmie i modzie na wachlarze pisałam szerzej przy okazji wystawy „Degas à l’Opéra” w Musée d’Orsay. Degas też był zapalonym wachlarzofilem.
Éva i Henri wzajemnie się portretowali, a ich małżeństwo nie zahamowało kariery Gonzalès. To ważne, bo nie każda artystka miała takie szczęście. Marie Bracquemond przez lata mierzyła się z niechęcią męża, również artysty, do jej twórczości i środowiska impresjonistów. Gonzalès po ślubie nadal intensywnie pracowała, używała coraz odważniejszych kolorów i coraz swobodniejszych pociągnięć pędzla. Rozkręcała się.
Malowała portrety, pejzaże, sceny rodzajowe i martwe natury. Szczególnie zachwyciły mnie niewielka kompozycja z miską i natką pietruszki oraz „Różowe pantofle”. Po obejrzeniu stu prac w Petit Palais mogę stwierdzić, że najbardziej przemówiły do mnie warzywniak i sklep obuwniczy. Nie wiem, jak to świadczy o Évie jako portrecistce, bardzo przepraszam.
Kariera przerwana w najgorszym momencie
Rok 1883 zapowiadał się dla Gonzalès wyjątkowo dobrze. Jedna z jej prac została przyjęta na Salon, a artystka spodziewała się pierwszego dziecka. 19 kwietnia urodziła syna Jeana-Raymonda. 30 kwietnia zmarł Manet. 6 maja, zaledwie siedemnaście dni po porodzie i sześć dni po śmierci przyjaciela i nauczyciela, Éva Gonzalès zmarła wskutek zatoru. Miała zaledwie trzydzieści sześć lat.
Jej „Modystka” była ostatnią pracą wysłaną na Salon. Po śmierci artystki obraz stał się właściwie jej pożegnaniem z paryską publicznością. Kilka lat później podobnym gestem żałobnym uczczono Annę Bilińską-Bohdanowiczową – jej „Portret młodej kobiety z różą” pokazano po śmierci malarki z czarną szarfą.
W 1885 roku zorganizowano pośmiertną retrospektywę Gonzalès, a później odbyła się aukcja jej prac w Hôtel Drouot. Trzy lata później Henri Guérard poślubił młodszą siostrę Évy, Jeanne, również malarkę. Najwyraźniej uznał, że skoro dobrze dogadywał się z teściami, nie ma sensu ryzykować kolejnych.
Wystawa „Eva Gonzalès. Parcours d’une artiste libre” w Petit Palais trwa do 24 stycznia 2027 roku, a następnie pojedzie do Van Gogh Museum w Amsterdamie.
To jest dokładnie taki rodzaj wystawy, jaki lubię najbardziej: nie próbuje na siłę dopisać artystki do kanonu, tylko pokazuje, że ona już w tym kanonie była. To później historia sztuki zaczęła ją z niego po kawałku wycinać.
Najważniejsze informacje o wystawie „Eva Gonzalès. Parcours d’une artiste libre”
Gdzie: Petit Palais, Musée des Beaux-Arts de la Ville de Paris
Kiedy: 15 września 2026 – 24 stycznia 2027
Charakter wystawy: pierwsza duża międzynarodowa retrospektywa Évy Gonzalès
Liczba prac: blisko 100
Techniki: malarstwo, pastel i grafika
Najważniejsze nazwiska: Éva Gonzalès, Édouard Manet, Alfred Stevens, Jeanne Gonzalès, Henri Guérard, Berthe Morisot, Mary Cassatt, Marie Bracquemond
Kuratorki: Stéphanie Cantarutti i Fleur Roos Rosa de Carvalho
Najczęstsze pytania o Évę Gonzalès i wystawę
Kim była Éva Gonzalès?
Francuską malarką żyjącą w latach 1847–1883, jedyną formalną uczennicą Édouarda Maneta i jedną z najważniejszych artystek związanych z kręgiem impresjonizmu.
Czy Éva Gonzalès była impresjonistką?
Była silnie związana ze środowiskiem impresjonistów i jej twórczość wykazuje wiele cech wspólnych z tym nurtem, ale sama nie brała udziału w wystawach impresjonistów i regularnie wystawiała na oficjalnym Salonie.
Kto był nauczycielem Évy Gonzalès?
Najpierw Charles Chaplin, a od 1869 roku Édouard Manet, którego została jedyną formalną uczennicą.
Co jest najsłynniejszym obrazem Évy Gonzalès?
Do jej najbardziej znanych prac należy „W loży Théâtre des Italiens” z 1874 roku.
Kim był Henri Guérard?
Malarzem i grafikiem, współpracownikiem Maneta oraz mężem Évy Gonzalès. Wykonywał również grafiki na podstawie dzieł żony.
Dlaczego Jeanne Gonzalès pojawia się na tylu obrazach Évy?
Była jej młodszą siostrą i ulubioną modelką, często pozującą do portretów i scen rodzajowych.
Jak zmarła Éva Gonzalès?
Zmarła 6 maja 1883 roku wskutek zatoru, kilkanaście dni po urodzeniu syna.
Do kiedy trwa wystawa w Petit Palais?
Do 24 stycznia 2027 roku.
