Kulturalni Patroni Roku 2026. Osiemnaście patronek na rok rocznic.

Rok 2026 obfituje w okrągłe rocznice urodzin i śmierci wybitnych Polek – artystek, naukowczyń, humanistek, twórczyń kultury i życia społecznego. Tymczasem wśród oficjalnych 12 Kulturalnych Patronów Roku 2026 pojawiła się tylko JEDNA kobieta. Listę kandydatur zgłosili i zatwierdzili posłowie oraz senatorowie RP, a ostateczny wybór został przyjęty w drodze uchwał Sejmu oraz Senatu RP. Nieważne są procedury, kto, co, jak i kogo mógł zgłosić, liczy się efekt: 8 mężczyzn i 1 kobieta. W każdej innej dziedzinie tak jednostronny wynik uruchomiłby dyskusję i pytania o mechanizm selekcji, a w kulturze został potraktowany jak coś oczywistego. No przecież.

Kulturalni Patroni Roku 2026. Oficjalna lista:

Tą jedyną kobietą wśród Kulturalnych Patronów Roku 2026 jest Elżbieta Róża Czacka – zakonnica, działaczka społeczna, prekursorka polskiej tyflologii, czyli nauki zajmującej się problemami utraty wzroku, oraz twórczyni nowoczesnego modelu edukacji i opieki nad osobami niewidomymi.

Pozostałą część listy patronów tworzą wyłącznie mężczyźni: Mieczysław Fogg, Andrzej Wajda, Jerzy Giedroyc, Ignacy Daszyński, Józef Maksymilian Ossoliński, Sergiusz Piasecki, Stanisław Staszic i Józef Czapski. Oprócz tego Kulturalnymi Patronami Roku 2026 zostały także: Polskie Radio jako instytucja kultury obchodząca stulecie istnienia, Robotnicze Protesty Czerwca 1976 jako wydarzenie historyczne, oraz Gdynia – uhonorowana w związku ze stuleciem nadania praw miejskich.

Oddolne zgłaszanie kandydatur przez osoby prywatne jest możliwe, ale nie o to mi chodzi. Nie analizuję trybu zgłoszeń ani tego, kto i w jakim zakresie z niego skorzystał. Interesuje mnie wyłącznie efekt – lista Kulturalnych Patronów Roku 2026 przyjęta uchwałami Sejmu i Senatu RP – oraz fakt, że przy istnieniu oczywistych, rocznicowych i historycznych przesłanek niemal całkowicie pominięto na niej kobiety.

Patroni Roku 2026. A patronki gdzie?

Swoją drogą jestem straszliwie zaskoczona nie tylko deficytem kobiet wśród Kulturalnych Patronów Roku 2026, ale i brakiem wyrazu „Patronka” w nazwie, co nie jest chyba jakimś szczególnie egzotycznym wymaganiem, szczególnie w kontekście niedawnych zmian w przepisach prawa pracy, które kładą nacisk na język niedyskryminujący i uwzględniający obecność obu płci – także na poziomie nazewnictwa.

Od kilkunastu lat zajmuję się naukowo herstorią – także na Wernisażerii publikowałam felieton o malarkach żyjących od XVI do XX wieku, z których każda była pod jakimś względem pierwsza. Myślałam, że ostatnimi czasy, dzięki zalewowi publikacji herstorycznych, zmieniła się świadomość i zaakceptowano fakt, że, sorry, Winnetou, ale świat poszedł do przodu nie tylko dzięki mężczyznom. Ja wiem, że niektórych to może szokować, ale takie są fakty. Drzewiej kobiety też działały.

A tak na poważnie – może warto rozszerzyć grono politycznych „ekspertów” o prawdziwych ekspertów, bo ja, jako doktor nauk humanistycznych, w komentarzu pod postem MKiD z marszu podałam trzy wspaniale kobiety z obszaru sztuki i nauki, które w roku 2026 mają 100. rocznicę urodzin. Ten komentarz był reakcją na gorąco, wywołaale moja lista osiemnastu patronek kultury na rok 2026 istniała już wcześniej. Zdecydowałam się ją opublikować w social mediach jako autorski zestaw oparty na kryteriach rocznicowych i wieloletniej pracy z herstorią, a nie na szybkim rendez–vous z wyszukiwarką.

Patronki Roku 2026 – moja propozycja

1. Patronka Roku 2026: Alina Szapocznikow – 100. rocznica urodzin

jedna z najważniejszych polskich rzeźbiarek i artystek nowoczesnych, której prace są kluczowe dla sztuki powojennej i feministycznej. Wprowadziła do sztuki ciało jako pole traumy i pamięci. Pierwsza polska rzeźbiarka o światowej randze, jej prace są mi.in. w kolekcjach MoMA w Nowym Jorku czy Centrum Pompidou w Paryżu.

2. Patronka Roku 2026: Teresa Pągowska – 100. rocznica urodzin

Malarka, szalenie ważna postać powojennej figuracji. Uczyniła kobiece ciało i doświadczenie jednym z centralnych tematów swojego twórczości. Jako profesorka Akademii Sztuk Pięknych miała ogromny wpływ na edukację artystyczną i kolejne pokolenia twórców.

3. Patronka Roku 2026: Maria Janion – 100. rocznica urodzin

Historyczka literatury, która na nowo zdefiniowała polski romantyzm oraz sposób myślenia o kulturze, tożsamości i mitach narodowych. Jedna z najważniejszych postaci polskiej humanistyki XX wieku. Na jej książkach wychowały się całe pokolenia badaczek i badaczy, w tym ja.

4. Patronka Roku 2026: Narcyza Żmichowska – 150. rocznica śmierci

Pisarka, publicystka i pedagożka, autorka wywrotowej „Poganki”, prekursorka polskiego feminizmu i nowoczesnego myślenia o edukacji kobiet jako o prawie, nie przywileju. Jedna z pierwszych Polek kształcących się w Paryżu. W odniesieniu do swoich uczennic, zwanych „entuzjastkami”, wprowadziła pojęcie „posiestrzenia”, wyprzedzające idee siostrzeństwa.

5. Patronka Roku 2026: Flora Lilienfeld – 140. rocznica urodzin

Botaniczka i genetyczka, jedna z pierwszych kobiet w polskich naukach przyrodniczych. W czasie, gdy kobietom niemal całkowicie odmawiano kariery akademickiej, prowadziła międzynarodowe badania, już w latach 20. XX wieku pracując w instytucie genetyki w Japonii. Jej działalność przełamywała zarówno bariery płciowe, jak i geograficzne, otwierając kobietom drogę do pełnoprawnego udziału w światowej nauce.

6. Patronka Roku 2026: Jadwiga Golcz – 160. rocznica urodzin

Jedna z pierwszych zawodowych fotografek w Polsce i jedna z pierwszych kobiet publikujących fotografie w prasie. Prowadziła własne atelier, z którego korzystali m.in. Bolesław Prus i Ignacy Jan Paderewski. Założyła szkołę fotograficzną i popularyzowała nowe technologie, w tym wczesne próby fotografii barwnej. Wprowadziła kobiety do profesjonalnej fotografii artystycznej i portretowej.

7. Patronka Roku 2026: Maria Jakubina Komornicka / Piotr Odmieniec Włast – 150. rocznica urodzin

Jedna z najbardziej radykalnych postaci Młodej Polski, autorka „Xięgi poezji idyllicznej”. Jako Piotr Odmieniec Włast dokonała publicznego i bezprecedensowego w historii kultury polskiej aktu zmiany tożsamości. Jej twórczość i biografia zajmują dziś kluczowe miejsce w badaniach nad nowoczesnością, podmiotowością i granicami norm kulturowych przełomu XIX i XX w..

8. Patronka Roku 2026: Natalia Janotha – 170. rocznica urodzin

Pierwsza polska kompozytorka o międzynarodowej pozycji artystycznej. Funkcjonowała w europejskim obiegu muzycznym jednocześnie jako pianistka i autorka własnych kompozycji, koncertując na dworach i salonach artystycznych. Pozostawiła ok. 400 dzieł. Jako jedna z pierwszych uczyniła kobietę-kompozytorkę widoczną i akceptowaną na europejskiej scenie muzycznej.

9. Patronka Roku 2026: Maria Racięcka – 140. rocznica urodzin

Jedna z pierwszych polskich zoolożek i pionierka obecności kobiet w naukach przyrodniczych. Aktywna naukowo w czasach niemal całkowitego wykluczenia kobiet z akademii. Autorka artykułów z zakresu zoologii w czasopismach naukowych, funkcjonująca w pełnoprawnym obiegu akademickim. Przełamała barierę instytucjonalną dostępu kobiet do kariery na uczelni, współtworząc fundamenty polskich nauk przyrodniczych.

10. Patronka Roku 2026: Józefa Józefina Geppert – 100. rocznica śmierci

Profesjonalna malarka i kopistka, uczyła się malarstwa w Krakowie, we Włoszech, Wiedniu i Monachium. Swoje prace wystawiała w krakowskim i lwowskim Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych. Należała do Związku Pisarek i Artystek w Wiedniu oraz do Monachijskiego Stowarzyszenia Artystek. Była jedną z założycielek Koła Artystek Polskich w Krakowie.

11. Patronka Roku 2026: Maria Zandbang – 140. rocznica urodzin

Prekursorka kobiecego jeździectwa sportowego. Jedna z pierwszych Polek startujących i zwyciężających w międzynarodowych zawodach jeździeckich, do tej pory zarezerwowanych dla mężczyzn. Autorka książki „Amazonka. Podręcznik jazdy konnej dla dam”, w której podważała normy ograniczające udział kobiet w sporcie.

12. Patronka Roku 2026: Paula Szalit – 140. rocznica urodzin

Jedna z pierwszych Polek wykonujących zawód kompozytorki na co dzień. Uczyła gry na fortepianie w Lwowskim Instytucie Muzycznym Anny Niementowskiej. Funkcjonowała publicznie jako autorka muzyki – komponowała utwory fortepianowe, wykonywane i wydawane drukiem w regularnym obiegu koncertowym.

13. Patronka Roku 2026: Lucyna Ćwierczakiewiczowa – 200. rocznica urodzin

Pisarka, publicystka oraz autorka książek kucharskich i poradników, która zrewolucjonizowała podejście do gotowania i prowadzenia domu w XIX-wiecznej Polsce. Jedna z pierwszych Polek, które uczyniły z pisania stałe źródło utrzymania. Nazywana przez współczesnych „kucharką narodową”, autorka książki „365 obiadów za pięć złotych”, jednego z największych bestsellerów XIX wieku.

14. Patronka Roku 2026: Agnieszka Osiecka – 90. rocznica urodzin

Jedna z najwybitniejszych polskich poetek, pisarka, reżyserka teatralna i telewizyjna, autorka ponad 2000 tekstów piosenek (m.in. „Niech żyje bal”, „Małgośka”, „Okularnicy”), które weszły do historii polskiej muzyki rozrywkowej i kabaretu. Jako pierwsza na taką skalę uczyniła tekst piosenki samodzielną formą literacką, a nie jedynie dodatkiem do melodii.

15. Patronka Roku 2026: Laura Siemieńska – 100. rocznica śmierci

Jedna z zapomnianych artystek tworzących w XIX w. Uczennica Wojciecha Gersona. Studiowała malarstwo w Paryżu, m.in. w Académie Julian. Po powrocie do Warszawy prowadziła własną pracownię do lat 20. XX w. i wielokrotnie wystawiała w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych.

16. Patronka Roku 2026: Maria Ossowska – 130. rocznica urodzin

Współtwórczyni polskiej socjologii i etyki naukowej. Jako pierwsza w Polsce potraktowała moralność jako przedmiot badań społecznych, a nie zbiór nakazów, tworząc podstawy etyki opisowej i socjologii moralności. Autorka prac, które zmieniły sposób myślenia o normach, postawach społecznych i etosach, wprowadzając polską humanistykę w obieg nowoczesnych badań światowych.

17. Patronka Roku 2026: Pola Gojawiczyńska – 130. rocznica urodzin

Jedna z najważniejszych pisarek dwudziestolecia międzywojennego. Jej dylogia „Dziewczęta z Nowolipek” i „Rajska jabłoń” była przełomem społecznym w literaturze – jako pierwsza w tak bezpośredni sposób opisała życie i doświadczenia młodych kobiet z biednych warszawskich dzielnic.

18. Patronka Roku 2026: Stefania Niekrasz – 140. rocznica urodzin

Pianistka i nauczycielka muzyki, współtwórczyni systemu edukacji muzycznej dla kobiet, popularyzatorka twórczości Chopina. Założyła w Londynie polską szkołę muzyczną im. Fryderyka Chopina, gdzie wspierała i kształciła polskich muzyków na emigracji, oraz Stowarzyszenie Polskich Artystów Muzyków Zagranic, z jej inicjatywy powołano także Instytut Chopina w 1961 r.

***

To nie jest tak, że w sztuce, kulturze, literaturze, polityce, nauce itd. nie było wybitnych Polek. W swoich czasach były znane i szanowane, a w trzeciej dekadzie XXI w. nic się o nich nie mówi. Wszystkie z osiemnastu zaproponowanych przeze mnie kobiet były wybitne; a przypadające na 2026 roku ich okrągłe rocznice urodzin albo śmierci dają powód, by je uhonorować i na szerszą skalę w końcu trąbić o ich osiągnięciach.

Bo jestem pewna, że większość osób, w życiu nie słyszała ani o pierwszej polskiej kompozytorce robiącej międzynarodową karierę, ani o jednej z pierwszych profesjonalnych fotografek w Polsce.